Osiem stadiów człowieka - Erika Ericksona

 Opisane w książce „Childhood and Society”. Erickson stwierdza, iż obok opisanych przez Freuda stadiów rozwoju psychoseksualnego ( oralne, analne i genitalne istnieją psychospołeczne stadia rozwoju jaźni, w których jednostka wytwarza nową podstawową orientację wobec samej siebie i świata społecznego. Po drugie  - że rozwój osobowości nie kończy się w wieku młodzieńczym, ale trwa przez całe życie. I wreszcie, że w każdym z tych stadiów zawarte są pozytywne zarówno jak i negatywne komponenty.

            W każdym stadium w życiu ludzkim zachodzi możliwość pojawienia się „nowej formy współdziałania społecznego”, tzn. oddziaływania człowieka na samego siebie i środowisko społeczne.

 Ufność - nieufność. Zdaniem Ericksona nowym elementem występującym w tym okresie obejmującym pierwsze lata życia, jest podstawowa ufność na jednym, nieufność na drugim krańcu. Stopień w jakim dziecko zaczyna ufać światu i innym, oraz samemu sobie, zależy w znacznej mierze od jakości roztaczanej nad nim opieki. Kiedy ta opieka jest niewystarczająca i przypadkowa, wynikiem jest nieufność, postawa lęku i podejrzliwości w stosunku do świata, a jej trwanie przeciąga się na dalsze stadia rozwoju.

            Należy tu oczywiście podkreślić, że problem ufności albo nieufności nie zostaje rozwiązany raz na zawsze  w pierwszym roku życia, ale ponawia się w każdym kolejnym stadium rozwoju.. Dziecko posiadające ufność wyniesioną z domu rodzinnego może ją utracić w szkole i odwrotnie itd.

 Problem równowagi.

 Autonomiczność - wątpliwość. Stadium drugie obejmuje drugi i trzeci rok życia, który to okres Freud nazywa okresem analnym. To w tym okresie wg. Ericksona pojawia się autonomiczność. Dziecko nabiera w tym stadium umiejętności motorycznych i umysłowych. Jeżeli rodzice rozumieją tę potrzebę działania autonomicznego - we właściwym tempie i czasie , dziecko wyrabia w sobie poczucie, iż potrafi zapanować nad swoimi mięśniami, impulsami i w ogóle nad samym sobą, oraz co równie ważne nad otoczeniem. To właśnie nazywa Erickson autonomicznością.

jeżeli rodzice są niecierpliwi i robią za dziecko to co one samo byłoby w stanie zrobić w dziecku umacnia się poczucie wstydu i wątpliwości. Tylko w przypadkach niezmiernie przesadnej opieki i szorstkiej krytyki pojawia się w dziecku uczucie wstydu i zwątpienia we własne możliwości. Jeżeli uczucia wstydu i zwątpienia stają się w tym stadium uczuciem dominującym, niełatwo jest jednostce osiągnąć autonomię w wieku młodzieńczym i dojrzałym. Oczywiście i tutaj należy stwierdzić, iż różne doznania w późniejszym okresie mają znaczenia dla rozwoju autonomii.

 
Inicjatywa - wina.  W tym trzecim stadium ( zazwyczaj między czwartym i piątym rokiem życia) dziecko zaczyna już w stopniu wyraźnym panować nad swoją „fizycznością” (bieg, jazda na rowerze itd.) Inicjuje i realizuje różne własne pomysły. Podobną samodzielność wykazuje w zakresie mowy i fantazjowania. Erickson twierdzi, że to w tym właśnie okresie pojawia się poczucie wymiaru społecznego i świadomości, której jednym biegunem jest inicjatywa, a drugim wina.

Podobnie jak poprzednio dzieci obdarzone przez rodziców swobodą i możliwościami organizowania sobie takich zabaw motorycznych jak bieganie, jazda na rowerze, mocowanie się itd. szybko i łatwo uczą się inicjowania czynności. Pomocni są w tym rodzice, którzy odpowiadają na pytania ( inicjatywa intelektualna) i nie wyśmiewają się i nie hamują fantazjowania dziecka w zabawie . I odwrotnie jeśli rodzice uważają jego zabawy i pytania za głupie, rośnie w nim poczucie winy, którą będzie w sobie nosiło późniejszym stadiach życia.

 Wczesne lata szkolne

              Pracowitość - niższość. Stadium czwarte obejmuje od szóstego do jedenastego roku życia (w klasycznej psychoanalizie faza utajenia). Jest to okres, w którym dziecko nabiera zdolności rozumowania dedukcyjnego, oraz uczenia się i brania udziału w zabawach normowanych regułami.

Termin „pracowitość’ wyjątkowo trafnie opisuje elementy tego okresu, w którym przeważa zainteresowanie tym jak się rzeczy robi, jak one działają i czemu i w jaki sposób służą.

Zachęcanie dzieci do robienia rzeczy praktycznych - wzmacnia zmysł pracowitości i odwrotnie - krytykowanie i strofowanie dziecka za to, wywołuje w dziecku poczucie niższości.

Poczucie pracowitości jak i poczucie niższości nie zależy już tutaj tylko od postępowania rodziców ale również innych dorosłych. Nauczyciele itd.

 Młodzieńczy kryzys tożsamości

 Tożsamość - pomieszanie ról. Wkraczając w wiek młodzieńczy ( 12-18 lat) jednostka staje ponownie wg. klasycznej psychoanalizy przed problemem „romansu rodzinnego”. Problem ten próbuje rozwiązać poszukując partnera w ramach „pokolenia”. Młody człowiek dojrzewa fizjologicznie i umysłowo. Interesuje go teraz  sposób myślenia innych i ich opinia o nim samym. Jest to wiek niecierpliwego idealisty wierzącego, że wyobrażony świat łatwo daje się realizować w realności.

Erickson uważa, że ten międzyludzki wymiar, który się w tym okresie pojawia, cechuje w sensie pozytywnym poczucie tożsamości jaźni w negatywnym zaś poczucie pomieszania ról.

Kiedy dzięki pomocy rodziców dziecko wchodzi w okres młodzieńczy z żywym poczuciem ufności, autonomiczności, inicjatywy i pracowitości, poczucie tożsamości własnej jest w nim duże. I odwrotnie - poczucie nieufności, wstydu, zwątpienia, winy i własnej niższości szanse te ogromnie osłabia. Toteż okres przygotowań do uzyskania zintegrowanego poczucia tożsamości psycho - społecznej jest długi i zaczyna się już w kołysce.

 Pomieszanie ról

             Jeśli na skutek nieszczęśliwego dzieciństwa lub trudnych warunków jednostka nie osiąga poczucia silnej tożsamości, pojawia się u niej coś w rodzaju pomieszania ról - poczucie niewiedzy, czym jest i gdzie przynależy. Niektórzy młodzi ludzie dążą do „tożsamości negatywnej”, czyli sprzecznej z tym co nakazuje im rodzina i osoby bliskie. Należy tu dodać, że posiadanie tożsamości „występnej” jest w niektórych przypadkach wartością pozytywną w porównaniu z nie posiadaniem w ogóle żadnej.

            Niemożność ustalenia wyraźnego poczucia tożsamości osobistej w wieku młodzieńczym nie oznacza oczywiście fiaska permanentnego. Erickson podkreśla, że rozwiązanie problemu w stadium wcześniejszym nie zabezpiecza przed konfrontacją z podobnymi problemami w stadiach późniejszych.

 Konflikty wieku średniego

 Intymność - izolacja. Szóste stadium obejmuje wczesny wiek dojrzały - okres zalotów i początków życia rodzinnego, który rozciąga się od późnej młodości po wiek średni.. Według Ericksona - osiągnięte w stadiach poprzednich poczucie własnej tożsamości i zaangażowanie się w produktywną pracę powodują pojawienie się nowego wymiaru międzyludzkiego, którego jednym biegunem jest intymność, drugim izolacja.

            Mówiąc o intymności Erickson ma na myśli więcej niż miłość fizyczną; chodzi mu o zdolność współżycia i troszczenia się o dobro drugiej osoby - bez obawy, że utraci się własną tożsamość. Sukces nie zależy tu od rodziców bezpośredni - ale pośrednio.

Brak intymności we współżyciu z osobą bliską czy przyjaciółmi powoduje wg. Ericksona poczucie izolacji - poczucie, że jest się samotnym, zdanym wyłącznie na własne siły.

 Generatywność - zaprzątnięcie sobą. W siódmym stadium, w wieku średnim, czyli z grubsza w okresie kiedy po osiągnięciu przez potomstwo dojrzałości zaczyna się prowadzić ustabilizowany tryb życia, pojawia się jeszcze jeden wymiar, którego jednym biegunem jest Generatywności  a drugim zaprzątnięcie sobą i stagnacja.

            Generatywność to w rozumieniu Ericksona poczucie troski o dobro innych, nie należących wyłącznie do najbliższej rodziny - poczucie troski o dobro przyszłych pokoleń, los społeczeństwa i świata, w którym im przyjdzie żyć. Brak tego poczucia powoduje zaprzątnięcie sobą, poświęcanie energii organizowaniu wyłącznie własnych potrzeb i wygód.

 Integralność - rozpacz. Ósme i ostatnie stadium odpowiada z grubsza okresowi, w którym jednostka i jej wysiłki niejako dobiegają kresu, kiedy pojawia się potrzeba refleksji i oceny życia. Integralność pojawia się wtedy, gdy jednostka może spojrzeć wstecz na swoje życie i uznać je na ogół za zadowalające.

 Nie wszystkie tezy Ericksona  przyjęto bezkrytycznie. Tak np. psychologowie Douvan i Adelson dowodzą, że o ile teorie jego są na ogół sprawdzalne w odniesieniu do chłopców, nie dają się w pełni sprawdzać u dziewcząt. Argumentacja tych teorii opiera się na ustaleniach, które mogą świadczyć, że dziewczęta odkładają konsolidację tożsamości do okresu po zawarciu małżeństwa ( i osiągnięciu intymności). Zdaniem autorów tożsamość kobiety zostaje częściowo określona przez tożsamość poślubionego mężczyzny.